Atatürk Döneminde (1923-1929) Türkiye Ekonomisi

Gülay Sarıçoban

Özet


Türkiye’de 1923’den günümüze kadar olan süreçte farklı ekonomi politikaları uygulanmıştır. Atatürk dönemi ekonomi politikalarını dönemsel olarak, 1923’de Cumhuriyetin ilanından 1929 dünya ekonomik buhranına kadar geçen,  liberal ekonomi politikalarının uygulandığı dönem, 1930’dan Atatürk’ün 1938’de ölümüne kadar geçen sürede uygulanan devletçi ekonomi politikaları şeklinde sınıflandırabiliriz.  Bu çalışmada Atatürk dönemi (1923-1929) ekonomi politikaları incelendi. 1920’de yeni Türk Devleti kurulduğunda Osmanlı’dan çok kötü bir ekonomik miras devralmıştı. Böyle bir ortam içinde sınırlı kaynaklarla bağımsızlık savaşı verilecekti. Atatürk tam bağımsız bir devlet olabilmek için, öncelikle ekonomik bağımsızlığa vurgu yapmıştır. Bu amaç doğrultusunda bazı iktisadi tedbirlerin alınması ve bir an önce uygulamaya geçilebilmesi için İzmir’de, İktisat Kongresi tertip edildi. Bu kongre Türkiye’de Cumhuriyet döneminde ekonomi alanında düzenlenen ilk kongre olması ve karma ekonomik modelin benimsenmesi açısından önemli bir yere sahiptir.  Kongre sonunda, Misak-ı İktisadi adında bir belge yayınlanarak, yerli üretimin geliştirilmesine, lüks ithalattan kaçınılmasına ve ekonomik gelişmeye katkı sağlaması şartıyla yabancı sermayeye izin verilmesi kabul edildi. Ayrıca, çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi gruplarınca 281 madden oluşan önemli kararlar alındı. Öte yandan, İzmir İktisat Kongresi kararları ve CHP’nin bildirisinde yer alan ekonomik politikalar, kurulan hükümetlerin programlarında da yer aldı. İş Bankası, Sanayi ve Maden Bankası ve yerel nitelikli bankaların kurulmasıyla kredi imkânları arttırıldı. 1927’de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunuyla, hem yerli sanayi teşvik ediliyor hem de özel sanayi koruma altına alınıyordu. 1929 yılında önce Amerika’da başlayan sonra tüm dünyayı etkisi altına alan ekonomik kriz Türkiye’yi de etkiledi ve yeni ekonomik tedbirler almayı zorunlu kıldı. Bu doğrultuda Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti kuruldu. Cemiyetin öncelikli olarak üç temel amacı vardı. Bu amaçlar sırasıyla halkı tutumlu olmaya ve tasarrufa yöneltmek, yerli malların kullanımını artırmaktı.  Sonuçta ise ithalatı azaltma yoluna gidilerek, yerli üretimin artırılması sağlanmak istendi. Diğer taraftan Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu çıkarılarak hükümetin döviz piyasasına müdahalesi mümkün hala getirildi. Bu yasa ile paranın değerini düşürmeye çalışanların ağır bir şekilde cezalandırılmasının önü açıldı. Fakat alınan bu tedbirler istikrarın sağlanmasında yetersiz kaldı. Çünkü ülkede para politikasını kontrol altına alabilecek bir banka yoktu. Bunun için Merkez Bankası Kanunu çıkarıldı ve Merkez Bankası kurulmuş oldu. Netice itibarıyla incelediğimiz dönemde, yeni bir ekonomik model oluşturularak ekonominin temelleri atılmıştır.

 


Anahtar Kelimeler


Atatürk, Türkiye Ekonomisi, Türkiye İktisat Kongresi

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Akgüç, Ö. (1982). Atatürk Dönemi Bankacılık. Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve Türkiye’nin Ekonomik Gelişmesi, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.

Aksoy, Yaşar. Kurtuluş Savaşı Işığında İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat 1923), İstanbul, Mayaş Matbaacılık, 1991.

Alanay, Tevfik. Türkiye’de Döviz Kontrolü ve Milli Parayı Koruma, İstanbul, 1937.

Aybars, Ergün. Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, C. I, İzmir, 1984.

Çavdar, T. (1983). Devralınan İktisadi Miras. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi (C. 4, s. 1049). İstanbul: İletişim Yayınları.

Çölaşan, E. (1981). Kurtuluş Savaşı Bütçesi. Milliyet, 23 Şubat.

DPT (1973), Toplumsal ve Ekonomik Gelişmenin 50 Yılı, Ankara.

Ergin, F. (1981). Atatürk Döneminde Emisyon Hareketleri Ve Politikası. Atatürk Döneminde Türkiye Ekonomisi Seminer,i İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Giritlioğlu, Fahir. Türk Siyasi Tarihinde Cumhuriyet Halk Partisinin Mevkii, C. I, Ankara, 1965.

Gürsoy, B. (1974). Türkiye’de Sanayileşme ve Kamusal Kredi. Cumhuriyetin 50. Yılında Türkiye’de Sanayileşme Sorunları Semineri, Ankara.

İlkin, S. (1975). Türkiye’de Merkez Bankası Fikrinin Gelişimi. Türkiye İktisat Tarihi Semineri, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları.

İnan, Afet. Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyetinin Birinci Sanayi Planı 1933, Ankara, TTK Yayınları, 1972.

Kazgan, H. (1981). Atatürk Döneminde Tarım Politikası. Atatürk Döneminde Türkiye Ekonomisi Semineri, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Kepenek, Yakup. Türkiye Ekonomisi, Ankara, Verso Yayıncılık, 1990.

Keyder, Çağlar. Dünya Ekonomisi İçinde Türkiye 1923-1929. İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1993.

Korum, U. (1982). 1923-1929 Döneminde Türkiye’de İmalat Sanayi ve Sanayi Politikaları. Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve Türkiye’nin Ekonomik Gelişmesi Semineri, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Maliye Enstitüsü-Türkiye Ekonomi Kurumu, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.

Kuruç, Bilsay. Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi, Ankara, 1987.

Ökçün, Ahmet Gündüz. Türkiye İktisat Kongresi 1923-İzmir, Ankara, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1968.

Özateşler, M. (1995). “Türkiye’de Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası”, Ege Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 1 (10): 221-248.

Payaslıoğlu, Arif Turgut. Türkiye’de Siyasi Partilerin Ekonomik Görüşleri, İstanbul, Bursa İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları, 1973.

STB (Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı) (1977), Sanayi Hamlesi. Ankara.

Soysal, İsmail. Tarihçeleri ve Açıklamaları ile Birlikte Türkiye’nin Siyasal Antlaşmaları 1920-1949, C. 1, Ankara, 1989.

Şahin, Hüseyin. Türkiye Ekonomisi, 3. Baskı, Bursa, Ezgi Kitabevi, 1995.

Şaylan, G. (1983). Cumhuriyet Bürokrasisi. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi (C. 2, ss. 9). İstanbul: İletişim Yayınları.

TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi) Tutanak Dergisi, C. 20, 11 Haziran 1920.

TDK (1983), Türkçe Sözlük C. 2, Ankara, TDK Yayınları, 1983.

Tekeli, İlhan. ve İlkin, Selim. Uygulamaya Geçerken Türkiye’de Devletçiliğin Oluşumu, Ankara, 1982.

Teşvik-i Sanayi Kanunu, 15.6.1927 tarihli Resmî Gazete.

Tezel, Sezai Yahya. Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi, Ankara, 1982.

Tezel, Sezai Yahya. Cumhuriyet Dönemi İktisadi Tarihi (1923-1950), Ankara, Yurt Yayınları, 1986.

Tokgöz, Erdinç. Atatürk Dönemi İktisadi Politikaları, Ankara, H.Ü. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınları, 2001.

Türkdoğan, Orhan. Sosyal Hareketlerin Sosyolojisi, Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988.

Uludağ, İlhan. Türkiye Ekonomisi. C. 2, İstanbul, M.Ü. Bankacılık Yayınları, 1990.

Ülken, Y. (1981). İzmir İktisat Kongresinin Anlamı ve Değerlendirilmesi. Atatürk Dönemi Türkiye Ekonomisi Semineri, İstanbul, Yapı Kredi Halkla İlişkiler ve Kültür Yayınları.

Yaşa, Memduh. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ekonomisi. İstanbul, Akbank Yayınları, 1980.

Yemişçi, F., Kösetorunu, Alen ve Taşkın, G. (1993). “1923-1993 Döneminde Türkiye Ekonomisine Genel Bakış”, Hazine ve Dış Ticaret Dergisi Cumhuriyetin 70. Yıl Özel Sayısı, s. 22-23.

Yılmaz, Faruk. Devlet Borçlanması ve Osmanlı’dan Cumhuriyete Kadar Dış Borçlar, İstanbul, Birleşik Yayıncılık, 1996.

Yılmaz, Murat. İktisattan Siyasete İktisat Kongreleri, Ed.: Mustafa Şahin. Ankara, Öz-İplik İş Sendikası, 1992.


Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.


Creative Commons Lisansı
Bu eser Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.