XIII. Yüzyılın Yarısına Kadar Türk-İslam Dünyasında Kıtlığın Sebep Olduğu Sosyal Meseleler Üzerine Bir Değerlendirme

Murat SERDAR

Özet


Tarih, insanoğlunun yeryüzünde halk olduğu zamandan beri yaşanmış her şeyin şahididir. Zaman dizgisinde yaşananlar kendisini farklı şekillerde ifade etse de en baştaki muhatabı insanoğlu olmuştur. Çünkü yaşananlar ya kendisinin birincil etkisiyle oluşmuş ya da birinci dereceden kendisi etkilenmiştir. Ne şekilde vuku bulmuş olursa olsun bunlar zaman içerisinde insanoğluna yaşam kalitesini şekillendirmede rehber olmuşlardır.

Genelde savaşlar veya insan eliyle çevrenin tahrip edilmesi birinci dereceden insanın kendi kendisine zararı yani afet olarak kabul edilmektedir. Doğa olayları (sel, kuraklık, deprem, fırtına, gök cisimlerinin yeryüzüne düşmesi) sonucunda meydana çıkan yıkımlar ise doğal afet olarak adlandırılmaktadır. Tarih boyunca da her iki olay onlarca belki de binlerce kez yaşanmış ve bunların bir kısmı yazı icat edildikten sonra eski medeniyetlerin yıllıklarında kendilerine yer bulabilmişlerdir. Bu afet veya doğal afetlerin zararlarından korunmak bazen Tevrat’la birlikte Nuh Tufanı’nda bazen de Hitit kralı II. Murşili’nin tanrıya yakarışında karşımıza çıkarken İslamiyet’in kökleşmesinden sonra da yağmur duasında karşımıza çıkar. Bu afetlerin her milletin, her dinin ve her kültürün geçmişinde mutlaka bir izi olduğunu düşünmek ya da söylemek yanlış olmamalıdır. 

13. yüzyılın ortalarına kadar da Türk-İslam dünyasında birçok afet veya doğal afet görülmüştür. Bu afetlerin tesiri bazen insanoğlu tarafından hafif sıyrıklarla ya da zararlarla savuşturulmuş bazen de büyük yıkımlara sebep olmuşlardır.  İnsanoğlunun Orta Çağ’da da bilinçsizlikten ya da savaş taktiği olarak çevreye verdiği zararlar, kendisini ilerleyen zamanlarda masum insanların hayat kalitelerinin tamamen tükenmesinde göstermiştir. İster afet isterse doğal afet olsun önlemi alınmadığı müddetçe mutlaka kendisini bir şekilde toplumda göstermektedir. Gösterdiği şekillerden bir tanesi de kıtlıktır. Kıtlık genelde gıda maddelerinin eksikliğinden kaynaklanmaktadır ve iki şekilde de ortaya çıkabilmektedir.

İslamiyet’in başlangıcından 13. Yüzyılın ortasına kadar incelediğimiz dönemdeki afetler ve doğal afetler sonucunda birçok kıtlık vakasının yaşandığı kaynaklar ışığında görülmektedir. Bu çalışmada, 13. yüzyılın yarısına kadar Türk-İslam dünyasında yaşanan kıtlıkları inceleyerek kıtlığın hangi sebeplerle ortaya çıktığı, kıtlık sonrası neler yaşandığı ve kıtlığın ne gibi sosyal problemleri doğurduğuna dair sorularımıza cevap bulmaya çalışacağız.


Anahtar Kelimeler


Türk-İslam Dünyası, kıtlık, veba, salgın hastalılar, doğal afetler

Tam Metin:

PDF

Referanslar


KAYNAKÇA

Alican, Musatafa, (2014). ''Fatımî Halifesi El-Müstansır Billâh Döneminde Mısır’da Yaşanan Sosyo-Ekonomik Ve Siyasî Buhran Üzerine Bir İnceleme'', Tarih Dergisi, sayı: 59, s. 1-26

Annan, Muhammed Abdullah, Devlet’ül-İslam fi Endülüs, Mektebet’ül-Hânici, Kahire, 1997

Baktır, Mustafa, (2000). “İstiskā”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, c. 23, İstanbul, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, s. 381-383.

Demirkent, Işın, Haçlı Seferleri, İstanbul, Dünya Yayınevi, 1997.

Ebu’l Ferec İbn’ül-Cevzi, el-Muntazam fi Tarih’il-mülük ve’l-Ümem. c. 7, Beyrut: Dar’ul-Kütüb’ül-İlmiye, 1992.

el-Utbî (ts). Târîh-i Yeminî, Türkçe trc. A. Yelgar, Ankara, TTK (Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Sosyal Bilimler Kütüphanesi).

Göçer, Lütfi, XVI-XVII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğu’nda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler, İstanbul, Sermet Matbaası, 1964.

Gül, Abdullah, (2009). “Osmanlı Devleti’nde Kuraklık ve Kıtlık”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Volume: 9/2, s. 144-158.

Güneş, Mustafa, (2018). “Emeviler Ve Abbasiler Döneminde Doğal Afetler Ve Salgın Hastalıklar”, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Tokat.

İbn Cerir Taberi, Tarih’ür-Rusul ve’l-Mülük ve Sılat’ül-Tarih’ül-Taberi, Dar’ut-Turas, c.6, Beyrut, 1967.

İbn Kesir, el-Bıdaye ve'n-Nihaye, çev: Mehmet Keskin, c. 11, Çağrı Yayınları, İstanbul.

İbn Kesir, el-Bıdaye ve'n-Nihaye, çev: Mehmet Keskin, c. 12, İstanbul, Çağrı Yayınları, ?.

İbn Kesir, el-Bıdaye ve'n-Nihaye, çev: Mehmet Keskin, c. 13, İstanbul, Çağrı Yayınları, ?.

İbn’ül Esir, el-Kamil fi’t-Tarih, çev. Abdülkerim Özaydın, c. 10, İstanbul, Bahar Yayınları, 1991.

İbn’ül Esir, el-Kamil fi’t-Tarih, çev. Abdülkerim Özaydın, c. 9, İstanbul, Bahar Yayınları, 1991.

İbn’ül Esir, el-Kamil fi’t-Tarih, çev. Ahmet Ağırakça, c. 8, İstanbul, Bahar Yayınları, 1991.

İbn’ül Esir, el-Kamil fi’t-Tarih, çev. Yunus Apaydın, c. 5, İstanbul, Türkiyat Matbaacılık ve Neşriyat, 1986.

İbn’ül Esir, el-Kamil fi’t-Tarih, çev. Yunus Apaydın, c. 6, İstanbul, Bahar Yayınları, 1991.

İbn’ül Esir, el-Kamil fi’t-Tarih, çev. Yunus Apaydın, c. 7, İstanbul, Osman Yayınları, 1991.

İlyas Gökhan, (2007). “İhşidîler Devletinin Yıkılışına Sebep Olan İktisadi Buhranlar Ve Salgın Hastalıklar”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sayı:17, s. 255–269.

Kaya, Selim ve Kıyılı, Rahime, (2009). “Antakya’da Ortaçağ’da Meydana Gelen Doğal Âfet Ve Salgın Hastalıklara Bir Bakış”, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 6. sayı.12, s.403-418.

Kılıç, Orhan, (2002). “Osmanlı Devleti’nde Meydana Gelen Kıtlıklar”, Türkler, c. 10, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, s. 718-730.

Mübarek Bin Muhammed’ül-Meyli el-Cezayiri, Tarih’ül-Cezayir fi’l-Kadim ve’l-Hadis, el-Müessetü’l-Vataniyye bi’l-Cezayir, c.2, Cezayir, 1986.

Özdal, Ahmet Nurullah, (2013). “İslam İktisȃdȋ Coğrafyasında İş Yaşamı, Ticaret Ve Tüccar (X. – XIV. Yüzyıllar)”, Doktora Tezi, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Erzurum.

Özdemir, Mehmet, Endülüs Müslümanları, Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı Yay, 2012.

Şahin, Mustafa, (Şubat-2015). “Ortaçağ’da Herât Bölgesinde Meydana Gelen Kıtlıklar, Bazı Doğal Felaketler Ve Salgın Hastalıklar”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, c. 8 sayı: 36, s.380-390.

Tirmani, Abdüsselam, Ahdas’ul-Tarih’ul- İslami bi Tertib’is- Sinîn., naşir; el-Meclis’ül-Vatani li’s-Sekafe ve’l-Funun ve’l-Âdâb. Kuveyt, 1982.

Tokuş, Ömer, (2016). ''Büveyhiler Döneminde Bağdat’ta Doğal Afetler, Gök Olayları, Ve Garip Hadiseler (H.333-447/M.945-1055)'', Tarih Okulu Dergisi, sayı: XXV, s. 525-567.

Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952-1336) ve Papaz Girgor’un Zeyli (1136-162), çev.: Hrand D. Andreasyan, Not. Edouard Dulaurer, M. Halil Yınanç, Ankara, TTK. Yay., 2000.


Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.


Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 3.0 License.